an8ropo8usia 1

Η ΔΟΥΛΕΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΘΥΣΙΕΣ

ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

Κείμενο από το έντυπο  «Ορθοδοξία και αίρεσις»

της Ιεράς Μητροπόλεως Μαντινείας και Κυνουρίας, τεύχ. 74, Μαί. – Ιουν. 2011

π. Σωτήριος Αθανασούλιας

 

Από τα σκοτεινά  στα σκοτεινότερα

της αρχαίας ελληνικής θρησκείας

Στο προηγούμενο τεύχος του εντύπου μας παρουσιάσαμε το πρώτο μέρος μιας παλαιότερης εισήγησης του μακαριστού Αρχιμανδρίτου Δανιήλ Γούβαλη στην ΙΓ' Πανορθόδοξο Συνδιάσκεψη για θέματα Αιρέσεων και Παραθρησκείας (Όσιος Ιωάννης ο Ρώσσος, 2001), με θέμα «Μελανά σημεία της αρχαιοελληνικής θρησκείας». Ο π. Δανιήλ ήταν ένας από τους πρωτεργάτες του αντιαιρετικού έργου της Εκκλησίας μας. Με την εισήγησή του αυτή μας οδηγεί με τρόπο μεθοδικό, επιστημονικό και τεκμηριωμένο σ’ έναν σκοτεινό χώρο, στον χώρο της αρχαίας ελληνικής ειδωλολατρίας. Η απλή παράθεση πλήθους απαράδεκτων θρησκευτικών αντιλήψεων και λατρευτικών παρακτικών, που ήταν συνυφασμένες με τη ζωή των αρχαίων προγόνων μας, δίνει την καλύτερη απάντηση σ’ όσους αναπολούν τον κόσμο της αρχαίας ελληνικής θρησκείας και τον παρουσιάζουν σαν κόσμο του φωτός, της αρμονίας και της τελειότητας. Από την άλλη πλευρά εξηγεί γιατί, όταν εμφανίσθηκε ο Χριστιανισμός, οι αρχαίοι Έλληνες εγκατέλειψαν εύκολα την παραδοσιακή τους θρησκεία και προσχώρησαν στη νέα πίστη.

Στο τεύχος αυτό θα οδηγηθούμε από τα σκοτεινά στα σκοτεινότερα της αρχαίας ελληνικής θρησκείας, παρουσιάζοντας το δεύτερο μέρος της παραπάνω εισήγησης, που αναφέρεται συνοπτικά στον θεσμό της δουλείας στην αρχαία Ελλάδα και αναλυτικότερα στην πρακτική των ανθρωποθυσιών, το πιο σκοτεινό προφανώς στοιχείο του ελληνικού πολιτισμού στη διαχρονική πορεία του. Ας παρακολουθήσουμε, όμως, τη σκέψη και τον λόγο του π. Δανιήλ.

«Πιπράσκοντες ανδράποδα»

Όταν γίνεται μεγάλη πανήγυρις σε Χριστιανικό ναό, όταν μάλιστα η πανήγυρις διαρκεί πολλές μέρες, μπορεί στα πέριξ του ναού να δούμε πολλούς εμπόρους να εκθέτουν διαφόρων ειδών εμπορεύματα. Και στην αρχαία Ελλάδα συνέβαινε κάτι αντίστοιχο. Αλλά εκεί διετίθετο κι ένα εμπόρευμα, που δεν το βάζει ο νους μας.

Ας δούμε το θέμα πιο παραστατικά. Μεταφερόμαστε στην περιοχή της Τιθορέας. Τότε εκεί δεν υπήρχαν Χριστιανικοί ναοί. Συναντούμε το μεγάλο προσκύνημα της θεάς Ίσιδας. Δυο φορές τον χρόνο γίνονταν μεγάλες εορτές, που διαρκούσαν τρεις ημέρες. Την τρίτη ημέρα γινόταν μεγάλη εμποροπανήγυρις. Εκεί πωλούσαν κάθε είδους ενδύματα, ασημικά και χρυσαφικά είδη και κάθε είδους ζώα. Αλλά, πωλούσαν και κάτι άλλο: πωλούσαν και «ανδράποδα», δηλαδή ανθρώπους! «Τη τελευταία δε των τριών ημερών πανηγυρίζουσι πιπράσκοντες και ανδράποδα και κτήνη τα πάντα, έτι δε εσθήτα, και άργυρον και χρυσόν» (Παυσανίου, Φωκικά, 32, 15-16). Μάλιστα! «Πιπράσκοντες και ανδράποδα». Πωλούσαν δούλους! Έτσι κάποιος μπορούσε ν' αγοράσει ένα άλογο, ένα βόδι κι έναν άνθρωπο. Και τα τρία για να τα έχει στη δούλεψή του.

Την Παλαιά Διαθήκη δεν την αγαπούν οι αρχαιολάτρες. Στην πρώτη σελίδα του πρώτου βιβλίου της διδάσκεται ότι ο άνθρωπος πλάσθηκε «κατ' εικόνα» Θεού. Αν υπήρχε τέτοια αλήθεια στον αρχαιοελληνικό χώρο, δεν θα πουλούσαν τους ανθρώπους σαν τα ζώα, δίπλα στα ζώα.

Να προσθέσουμε σε όσα αναφέρει ο π. Δανιήλ ότι ο θεσμός της δουλείας είχε βαθιές ρίζες στον αρχαίο κόσμο. Οι μεγάλοι Έλληνες σοφοί (Σωκράτης, Πλάτωνας, Αριστοτέλης) τον στήριζαν, φανερά η σιωπηρά (δεν του ασκούσαν κριτική). Ο θεσμός αυτός καταργήθηκε στα λεγόμενα βυζαντινά χρόνια με την επικράτηση του Χριστιανισμού. Ο Χριστιανισμός δεν ενθάρρυνε, βέβαια, τις εξεγέρσεις των δούλων, αλλά δίδαξε ότι δούλοι και ελεύθεροι είναι ίσοι ενώπιον του Χριστού. Ο θεσμός της δουλείας δεν καταργήθηκε από κοινωνικές επαναστάσεις. Αντίθετα, κατέρρευσε φυσικά και αβίαστα, επειδή επικράτησε η χριστιανική αντίληψη ότι «ουκ ένι δούλος ουδέ ελεύθερος ... πάντες γαρ υμείς εις εστε εν Χριστώ Ιησού» (Γαλ. 3,28).

Οι ανθρωποθυσίες 

Ίσως το πιο μελανό σημείο της αρχαιοελληνικής θρησκείας είναι οι ανθρωποθυσίες. Τους ανθρώπους δεν τους πουλούσαν μόνο. Επί πλέον τους θυσίαζαν.

Δηλαδή, προκειμένου οι αρχαίοι Ελληνες να αποτρέψουν ένα μεγάλο κακό, έναν μεγάλο κίνδυνο, η προκειμένου να εξιλεωθούν για μια μεγάλη ανομία η για κάποιο ειδεχθές έγκλημα, κατέφευγαν στην ανθρωποθυσία. Τύχαινε να πολιορκείται μια πόλις και ο κίνδυνος γινόταν μεγάλος. Είχαν σαν ελπίδα την βοήθεια των θεών, αφού θα τους θυσίαζαν ανθρώπους. Έπεφτε σε μια χώρα λοιμώδης νόσος. Και σ' αυτή την περίπτωση, για ν' αποτραπεί το κακό, κατέφευγαν στην ανθρωποθυσία. Κάπου φονεύθηκε άδικα ένας άνθρωπος, και εκδηλώθηκε κακό. Και σ' αυτήν την περίπτωση θυσίαζαν ανθρώπους. Αυτή τη θυσία την θεωρούσαν καθαρτήρια πράξη. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι ανθρωποθυσίες είχαν μόνιμο χαρακτήρα. Δηλαδή επαναλαμβάνονταν κατά τακτά χρονικά διαστήματα, λ.χ. ανά έτος.

Ας μεταφερθούμε νοερά στην αρχαία Ελλάδα. Ας περιδιαβούμε κάποια ιερά των θεών κι ας παρακολουθήσουμε τα δρώμενα.

Πηγαίνουμε στην Φώκαια. Εκεί συναντούμε τον βωμό της Ταυροπόλου Αρτέμιδος. Και βρισκόμαστε μπροστά σε τραγικό θέαμα: ανάβουν στον βωμό φωτιά και ρίχνουν μέσα ανθρώπους για να καούν! Το ίδιο θα δούμε αν πάμε και στη Βραυρώνα η στην Αμφίπολη. Κι εκεί τις εορτές της Ταυροπόλου Αρτέμιδος τις συνοδεύουν ανθρωποθυσίες!

Μεταφερόμεθα στη Λευκάδα. Όταν νοιώσουν οι κάτοικοι του νησιού κάτι μεγάλο να βαραίνει τη συνείδησή τους, προσφέρουν ανθρωποθυσία στον Απόλλωνα. Όχι, όμως, με ρίξιμο στην πυρά, αλλά σε βραχώδη κρημνό, που καταλήγει στη θάλασσα. Και σήμερα μπορεί να δεί κανείς, στο νότιο ακρωτήρι της Λευκάδας την απόκρημνη αυτή περιοχή, όπου γίνονταν οι ανθρωποθυσίες για να χορηγήσει ο Απόλλων την εξιλέωση. Μεταφερόμεθα στην νότια Γαλλία, στην ελληνική αποικία της Μασσαλίας. Και εκεί συναντούμε παρόμοιο είδος θυσίας: οι Έλληνες άποικοι παίρνουν έναν ζητιάνο, τον ντύνουν λαμπρά και επίσημα και τον κατακρημνίζουν από ψηλό βράχο!

Δεν γίνονταν ανθρωποθυσίες μόνο στον Απόλλωνα και στην Άρτεμη, αλλά και στον Διόνυσο. Στη Χίο έκοβαν σε κομμάτια ζωντανό άνδρα και τον πρόσφεραν θυσία στον Διόνυσο! Αυτό γινόταν και στην Τένεδο: κάθε χρόνο στην εορτή του Διονύσου θυσίαζαν ανθρώπους.

Φυσικά, ανθρωποθυσίες προσφέρονταν και στον Δία. Αυτό συνέβαινε μεταξύ άλλων και στο Λύκαιο όρος, στην Πελοπόννησο, όπου ησκείτο η λατρεία του Λύκαιου Δία. Ναός του Δία υπήρχε και στην κορυφή της Ιθώμης. Εκεί λατρευόταν ο Δίας ο Ιθωμάτας, και κάθε έτος εόρταζαν τα Ιθώμαια. Δεν χύθηκε λίγο ανθρώπινο αίμα σ' αυτόν τον ναό. Ο Μεσσήνιος ήρωας Αριστομένης (7ος π.Χ. αι.) θυσίασε κάποτε τριακόσιους άνδρες! Εδώ ενθυμούμαι με μικρή παραλλαγή μια φράση από δημώδες άσμα· «Ζαλίζομαι, ζαλίζομαι, όταν το συλλογίζομαι»: ούτε έναν, ούτε δύο, ούτε εκατό, αλλά τριακόσιους!

Οι περισσότερες ανθρωποθυσίες γίνονταν κατόπιν χρησμού του Μαντείου των Δελφών. Ο Απόλλων, όταν έκοβε συνταγή για τον άρρωστο, συνιστούσε ανθρωποθυσία, λες και επρόκειτο για ασπιρίνη. Και προτιμούσε θυσία νεαρών γυναικών: «Να θυσιάσετε μια παρθένο κόρη» («κόρην άχραντον θυηπολείτε»)!

Ο Ερεχθεύς, αρχαίος βασιλεύς της Αθήνας, είχε πόλεμο με τον Εύμολπο, βασιλέα της Θράκης. Σκέφθηκε να καταφύγει στον Απόλλωνα. Αυτός θα τον συμβούλευε τι έπρεπε να κάνει για να νικήσει. Ο Ερεχθεύς είχε αρκετά παιδιά,  γιούς και θυγατέρες. Ο χρησμός από το Μαντείο των Δελφών συνιστούσε να θυσιάσει μια κόρη του. Μόνο έτσι θα νικούσε τους Θράκες. Έτσι, εθυσίασαν τη λεγομένη Χθονία.

Όταν ο Παυσανίας στα Αττικά (5,2) περιγράφει τα αξιοθέατα της Αθήνας, ομιλεί και για αγάλματα διαφόρων ηρώων. Ανάμεσα σ' αυτούς ομιλεί και για τον Λεώ. Ο Λεώς ήταν φιλόπατρις στο έπακρο. Όταν κάποια φορά διέτρεξε μεγάλο κίνδυνο η Αθήνα, ο χρησμός συνέστησε να θυσιαστούν κοπέλες (αυτή τη φορά όχι μία, αλλά πολλές). Και ο Λεώς, προκειμένου να σωθεί η πατρίδα του, θυσίασε τις θυγατέρες του.

Κάποτε οι Μεσσήνιοι βρέθηκαν σε δυσχερή θέση. Οι εχθροί τους οι Σπαρτιάτες υπερίσχυαν στον πόλεμο. Επί πλέον, εμφανίστηκε και μια βαρειά αρρώστια, που φοβήθηκαν μήπως είναι λοιμώδης. Έστειλαν τότε έναν επίσημο να ρωτήσει το Μαντείο των Δελφών. Ο χρησμός συνιστούσε να θυσιαστεί σε νυκτερινή θυσία μια αγνή κοπέλα. Έπρεπε να ανήκει σε επίσημο γένος και να επιλεγεί με κλήρο. «Θύσατε άχραντον κόρην». Κι εδώ πάλι θυσιάζεται μια κοπέλα.

Πολλές φορές τα πράγματα γίνονταν χειρότερα. Αυτό θα το δούμε στην επόμενη περίπτωση. Αφορά στην Τεμέσα, πόλη της κάτω Ιταλίας. Εκεί σε αρχαίους χρόνους συνέβαιναν κάποιες ζημιές, ατυχήματα και άλλα δυσάρεστα, που τα απέδιδαν σε κάποιον άδικο φόνο. Απευθύνθηκαν, λοιπόν, στον Απόλλωνα, στους Δελφούς, για να ζητήσουν συμβουλή, ώστε να σταματήσει το κακό. Ο χρησμός έλεγε να αφιερώσουν έναν χώρο στον αδικοσκοτωμένο άνδρα, να του ανεγείρουν ηρώο, ναό, και να θυσιάσουν την ωραιότερη παρθένο της πόλεως. Εδώ, όμως, η μανία του Απόλλωνα να αφαιρεί τη ζωή από παρθένες φάνηκε πιο σκληρή. Δηλαδή, δεν αρκούσε μια φορά να θανατωθεί μια νεαρή Ελληνίδα και να λήξει το θέμα. Έπρεπε κάθε χρόνο να θυσιάζεται η πιο όμορφη κόρη της Τεμέσας. Για το ηρώο αυτό, όπου γινόταν αυτή η ανθρωποθυσία, κάνει λόγο ο Στράβων στα Γεωγραφικά (ΣΤ', 5). Ο Απόλλων, δηλαδή, με τους μάντεις του γινόταν αιτία να πέσει θρήνος και οδύνη σε ελληνικές οικογένειες και να πλήττεται η μητρότητα και η αύξηση του ελληνισμού.

Μπορεί να φαντασθεί κανείς την κατάσταση, που επικρατούσε σ' ένα σπίτι, όταν πλησίαζαν οι μέρες, όπου θα έσφαζε ο ιερεύς των ειδώλων την κόρη τους; Και οι υπόλοιποι της οικογένειας θα μπορούσαν να συνεχίσουν τη ζωή τους σαν υγιή και δυναμικά άτομα, χρήσιμα στο κοινωνικό σύνολο; Μπορεί κανείς να υπολογίσει τις άσχημες παρενέργειες, που συνεπαγόταν ο θάνατος της αγνής και ωραίας θυγατέρας;

Σχετικά μ’ αυτό το θέμα ας επανέλθουμε στην περίπτωση του βασιλέως της Αθήνας, που, προκειμένου να αντιμετωπίσει νικηφόρα τον βασιλέα των Θρακών, υπακούοντας στο Μαντείο των Δελφών, θυσίασε την κόρη του Χθονία. Προσέξτε τι οδυνηρές συνέπειες είχε αυτό στο σπιτικό του Ερεχθέως. Οι αδελφές της Χθονίας, η Πρωτογένεια, η Κρέουσα και η Ορειθνία, δεν μπόρεσαν μετά τη θυσία της αδελφής τους να αντέξουν τη ζωή. Μετά τον θάνατό της αυτοκτόνησαν και οι τρεις!

Αυτοί οι χρησμοί από τον Πύθιο Απόλλωνα, που πολλές φορές εκφέρονταν ποιητικά, με λογοτεχνική χάρη, ήταν ό,τι πιο πικρό για τον ελληνισμό. Μεταφερόμεθα νοερά στους Δελφούς και ακούμε έναν τέτοιο χρησμό: «Λιμού τε και λοιμού τέλος έσεται ήνπερ εαυτών σώματ' από κλήρου άρσεν και θήλυ, νέμητε Μίνωϊ, εις άλα δίαν αποστέλλοντες, αμοιβήν των αδίκων έργων· ούτω θεός ίλαος έσται» (Διοδ. Συκελιώτου, Δ', 61, 1-3). Τι συνέπειες είχε αυτός ο χρησμός; Για τον θάνατο ενός ανθρώπου, που ήταν γιός του Μίνωα, και για τον λιμό και τον λοιμό που επακολούθησε, θα έπρεπε οι Αθηναίοι να στέλνουν στην Κρήτη επτά νέους και επτά νέες για να θυσιάζονται. Ο Μίνωας έχασε ένα γιό, και οι Αθηναίοι έστελναν στον Μίνωα δεκατέσσερις νέους. Κι αυτό επαναλαμβανόταν κάθε έτος.

Πίσω από τον Απόλλωνα κρυβόταν ένα πονηρό δαιμόνιο. Και αυτό χαιρόταν στις ανθρωποκτονίες. Ο διάβολος αγαπά αυτές τις πράξεις. Ο Κύριος είπε: «Εκείνος (ο διάβολος) ανθρωποκτόνος ην απ' αρχής» (Ιωάν. η', 44).

Σχολιάζοντας ο εκκλησιαστικός ιστορικός Ευσέβιος τον προηγούμενο χρησμό, παρατηρεί: «Θα νόμιζε κανείς ότι (ο Απόλλων) θα απαντούσε να φροντίζουν στο εξής (οι Αθηναίοι) τη φιλανθρωπία και την άλλη αρετή η να δείξουν μετάνοια για το αμάρτημα και να επιτελέσουν κάτι όσιο και ευσεβές, ώστε με αυτά να εξευμενισθούν οι θεοί. Τίποτε, όμως, απ' αυτά δεν συνέβη. Άλλωστε, τι τους ενδιέφερε γι' αυτά τους θαυμάσιους θεούς η μάλλον τους παμπόνηρους δαίμονες; Πάλι συνιστούν αυτά που είναι οικεία και συγγενικά τους, αυτά που είναι ανηλεή, άγρια και απάνθρωπα, κακό πάνω στο κακό και θανάτους πάνω στον θάνατο. Δίνει, λοιπόν, εντολή ο Απόλλων να στέλνουν κάθε έτος τα παιδιά τους, επτά εφήβους και επτά περθένες· δηλαδή για έναν να στέλνουν δεκατέσσερις αθώους και φιλήσυχους και μάλιστα όχι μια φορά, αλλά κάθε έτος, για να θυσιασθούν στην Κρήτη από τον Μίνωα» (Ευαγγελική Προπαρασκευή, Ε', ιη').

Ποιος αμφιβάλλει ότι ο Απόλλωνας εργαζόταν συστηματικά για την αιμορραγία της ελληνικής φυλής; Ποτέ δεν είπε η Πυθία του να θυσιάσουν κάποιον γέρο η κάποια γριά. Μόνο νέους ανθρώπους ζητούσε να θυσιάσουν.

Τελειώνοντας αυτή την ενότητα, παρουσιάζουμε ένα απόσπασμα από την Παγκόσμιο Ιστορία του W. Durant: «(Τα μαντεία) επεκρότουν τας ανθρωπίνας θυσίας, ακόμη και όταν ήρχισε να εξεγείρεται κατ' αυτών η συνείδησις της Ελλάδος» (Β', 209). Μέχρι την εποχή του Παυσανία (β' αι. μ.Χ.) συνεχίζονταν να θυσιάζονται άνθρωποι.

Χρειάζεται να τα γνωρίζει αυτά σήμερα ο ελληνικός λαός, για να νοιώσει την πρέπουσα ευγνωμοσύνη στον Ιησού Χριστό, ο Οποίος μας απάλλαξε από τόσα δεινά που προέκυπταν από τους ειδωλολατρικούς θεούς. Μας γλύτωσε από θεούς, που διέπρεπαν στις μέθες, στις πορνείες, στις μοιχίες, στις παιδεραστίες, στις αιμομιξίες· από θεούς που έκαναν το ελληνικό έθνος να αιμορραγεί με τις τελετές των ανθρωποθυσιών και με τους ανθρωποκτόνους χρησμούς του Απόλλωνος. Μας έβγαλε από το σκοτάδι και μας έφερε στο φως.

Συμπεράσματα 

Ολοκληρώνοντας την παρουσίαση της εισήγησης του π. Δανιήλ Γούβαλη για τα σκοτεινά σημεία της αρχαίας ελληνικής θρησκείας, έχουμε να παρατηρήσουμε ότι, με όσα αναφέραμε, δεν επιδιώκουμε να προσβάλλουμε ή να υποτιμήσουμε τον ελληνικό πολιτισμό, του οποίου η αξία και η σημασία είναι πανθομολογούμενη. Αντίθετα, θελήσαμε να δώσουμε μια πιο ρεαλιστική εικόνα των πραγμάτων, συμβατή με την ιστορική πραγματικότητα. Είναι αλήθεια ότι κάθε πολιτισμός έχει τα θετικά και τα αρνητικά στοιχεία του. Στον ελληνικό πολιτισμό, το κατ’ εξοχήν ίσως σκοτεινό στοιχείο ήταν, όπως είδαμε, η πατρώα ειδωλολατρική θρησκεία του. Ένας πολιτισμός έχει διάρκεια ζωής όταν, βαδίζοντας προς το μέλλον, αποβάλλει τα αρνητικά και κατέχει σταθερά τα θετικά στοιχεία του. Πράγματι, όταν ο ελληνικός πολιτισμός συναντήθηκε με τον Χριστιανισμό, δεν δίστασε να αποβάλλει απαράδεκτες συνήθειες και πρακτικές, με τις οποίες επί αιώνες είχε συμβιώσει, και να προσχωρήσει στη νέα πίστη. Το βήμα αυτό ήταν, όντως, τολμηρό για τον ελληνισμό, ήταν, όμως, ένα βήμα προόδου, απαραίτητο για την επιβίωσή του. Είναι χαρακτηριστικό ότι το βήμα αυτό δεν ήταν ξαφνικό και απρόσμενο. Πολύ πριν την εμφάνιση του Χριστιανισμού ο ελληνισμός αναζητούσε διεξόδους από τον σκοτεινό χώρο μιας απάνθρωπης θρησκείας. Αυτή την τάση εκφράζει η πίστη των Αθηναίων στον «άγνωστο θεό». Αυτήν εκφράζουν και οι αντιλήψεις των μεγάλων σοφών της αρχαιότητας (Πλάτωνα, Αριστοτέλη και πολλών άλλων), που αποτελούν στην πράξη αναίρεση της αρχαίας πολυθεϊστικής ειδωλολατρίας, προς την κατεύθυνση της πίστης σε έναν και μόνο Θεό.

Η επιστροφή στην πατρώα θρησκεία, που επιδιώκουν οι νεοειδωλολάτρες της εποχής μας, είναι κάτι εντελώς ανέφικτο και εξωπραγματικό. Στον χώρο του πνεύματος και του πολιτισμού δεν υπάρχει επιστροφή, αλλά μόνο πρόοδος και πορεία προς τα εμπρός. Άλλωστε, τι σημαίνει επιστροφή στην αρχαία θρησκεία; Μήπως σημαίνει επαναφορά του θεσμού της δουλείας και της συνήθειας των ανθρωποθυσιών; Ο ελληνικός πολιτισμός είναι ένας και ενιαίος, με τη διαφορά ότι κάποτε ήταν ειδωλολατρικός κι έπειτα έγινε χριστιανικός. Κάποτε αγνοούσε τον Χριστό και ήταν υποταγμένος στην πλάνη των ειδώλων. Έπειτα γνώρισε τον Χριστό και έκτοτε πορεύεται μαζί Του προς το εσχατολογικό τέλος της ιστορίας, προς τη Βασιλεία του Θεού.